مقدمه
هم اکنون بیش از سه دهه از توجه جهانی به موضوع حفاظت محیط زیست و حدود دو دهه از مباحث پیرامون توسعه پایدار می گذرد. قبل از این ایام، در تمامی پروژه های توسعه، صرفاً دیدگاه اقتصادی و ایجاد در آمد و بازده اقتصادی بیشتر، مد نظر بود. لیکن در دهه ۱۹۷۰ میلادی این ذهنیت در افکار سیاستگذاران و برنامهریزان توسعه مطرح گردید که این گونه روند رشد اقتصادی نهایتاً منجر به تخریب محیط زیست، نابرابری اجتماعی، کاهش منابع و… می شود و جبران این معضلات در دراز مدت موجب ضررهای فراوان اقتصادی خواهد شد.
کشاورزی ارگانیک در راستای توسعه پایدار کشاورزی بوده و به مجموعه ای از عملیات گفته می شود که با هدف کاهش مصرف نهاده های غیر طبیعی به اجرا در میآید و در آن مصرف کود و سموم شیمیائی ، مواد نگهدارنده سنتز شده ، داروهای شیمیائی ، ارگانیسم های تولید شده به روش مهندسی ژنتیک و پساب ها کنار گذاشته می شود.
بررسی ها نشان می دهند که روند استقبال جهانی از کشاورزی ارگانیک امید بخش می باشد که از جمله دلایل آن میتوان به افزایش نگرانی ها در مورد آلودگی منابع پایه، سلامت غذا ، انسان و حیوانات و نیز توجه بیش تر به ارزش های طبیعت و مناظر طبیعی اشاره کرد.
گرچه در مزارع ارگانیک عملکرد محصول معمولا 10 تا 30 درصد کمتر از مزارع غیر ارگانیک است اما در صورت برنامه ریزی اصولی، میزان عملکرد، تولید و درآمد مزارع ارگانیک می تواند بیشتر از مزارع غیر ارگانیک باشد. برای مثال در فیلیپین عملکرد شالیزارهای ارگانیک شش تن گزارش شده است. تجارب موجود در زمینه اجرای پروژههای کشاورزی ارگانیک نشان داده است که در مناطق کم بازده با استفاده از شیوه های کشاورزی ارگانیک عملکرد دو تا سه برابر می شود. علاوه بر این، در کشورهای توسعه یافته عواملی مانند آمادگی مصرف کنندگان برای خرید به قیمت بالاتر، پرداخت یارانه از سوی دولت و گسترش اکوتوریسم موجبات افزایش درآمد کشاورزی ارگانیک را فراهم می سازد. بررسیها در کشورهای توسعه یافته نشان داده است که مصرف کنندگان حاضرند محصولات ارگانیک را به بهای ده تا چهل درصد بیشتر از محصولات غیر ارگانیک بخرند. امروزه تعداد زیادی از فروشگاههای زنجیره ای محصولات ارگانیک عرضه می کنند و بازار این محصولات رو به رونق بوده و تقاضای بالقوه بیش از عرضه است . انتظار می رود رشد تقاضا در آینده ادامه یابد و بنابراین کمبود عرضه محصولات ارگانیک این فرصت را برای کشورهای در حال توسعه به وجود میآورد که وارد بازار شوند و سهمی از آن را به خود اختصاص دهند.
علاوه بر مزایای زیست محیطی و اقتصادی مذکور، کشاورزی ارگانیک از لحاظ اجتماعی نیز منافع زیادی به همراه دارد از جمله به دلیل استفاده از نهاده های ارزان و غیر وارداتی و نیز تکیه بیشتر به نیروی کار، فرصت های شغلی را افزایش می دهد. همچنین کشاورزی ارگانیک شیوه ها و غذاهای سنتی را احیا می کند و در تقویت انسجام اجتماعی نقش موثری دارد.
در استراتژی انقلاب سبز نیز با هدف تامین مواد غذایی جمعیت رو به رشد جامعه جهانی (به علت بالارفتن امید به زندگی در اثر بهبود و پیشرفت ارائه خدمات بهداشتی و دسترسی به موادغذایی با تنوع و کیفیت بهتر در کشورهای توسعه یافته و اکثر کشورهای درحال توسعه) بر اهداف کوتاه مدت و حداکثر عملکرد متکی است. در کشاورزی تجاری با استفاده بیرویه و نامتعادل از کودها و سموم که تخریب خاک و از بین رفتن موجودات خاکزی را در پی داشت، توان تولید و حاصلخیزی خاک کاهش یافت و نتیجه این روش کشاورزی، پایین آمدن کیفیت محصولات بود.
مضرات کشاورزی و محصولات تهیه شده به روش تجاری:
۱- در کشاورزی تجاری و متعارف از بیش از ۳۰۰ ترکیب شیمیایی خطرناک و مصنوعی نظیر آفتکشها، علفکشها و کودهای شیمایی به منظور کنترل آفات و حشرات و حاصلخیز سازی خاک استفاده میگردد که بقایای این مواد پس از ورود به بدن می توانند موجب مشکلات عدیدهای گردد من جمله: بروز نقصهای مادرزادی، تولد نوزاد با وزن کم، اختلال در سیکل ماهانه زنان، سقط جنین، بلوغ زودرس و یا دیر رس، یائسگی پیش رس، تغییر در رفتار جنسی، کاهش تعداد اسپرم مردان، کاهش باروری و یا ناباروری، تغییر در سرعت متابولیسم، اختلال در سیستم غدد داخلی، ضعف عضلانی، کاهش حافظه، آسیب به سیستم عصبی و مغز، کاهش کارایی سیستم ایمنی بدن و سرطانزایی. یافته ها حاکی از آنست که ۶۰ درصد سموم دفع آفات، ۹۰ درصد قارچ کشها و ۳۰ درصد حشره کشها سرطانزا میباشند.
۲- استفاده از کودهای شیمایی و آفت کشها سبب آلودگی آب، خاک و هوا میگردند.
۳- استفاده بیرویه از کودهای شیمیایی و آفت کشها موجب می شود تا آفتها نسبتبه سموم مقاوم گردیده و آفتهای جدیدی نیز ظاهر گردند.
۴- پرتو دهی محصولات یعنی آنکه محصولات را در معرض میزان کنترل شده پرتوهای یونیزه کننده قرار می دهند تا اینکه باکتریهایی نظیر E.COLI و سالمونلا نابود گردیده و در واقع محصولات را به این طریق ضد عفونی می کنند. کنترل حشرات و انگلها، افزایش ماندگاری و جلوگیری از جوانه زدن از دیگر علل پرتودهی محصولات غذایی می باشد. اما این پرتودهی موجب: ۱- از دست رفتن میزان اندکی از مواد مغذی محصولات می شود. ۲- هنگامی که مواد غذایی پرتودهی میشوند مواد شیمیایی سرطانزایی بنام CYCLOBUTANONES تشکیل میگردد.
۵- مهندسی ژنتیک و یا اصلاح ژنتیک محصولات به جداسازی، دستکاری و انتقال ژنها اطلاق میگردد. در این روش ژنهایی با خاصیت مطلوب از یک گونه جدا گردیده و به گونه هدف انتقال داده می شود. بهبود کیفیت، افزایش تولید، ایجاد یک صفت مطلوب و مقاوم ساختن محصولات در برابر آفتها و تنشهای محیطی از کاربردهای مهندسی ژنتیک میباشد. مضرات محصولات اصلاح شده ژنتیکی شامل بروز نقصهای مادرزادی، کاهش طول عمر، افزایش حساسیتزایی مواد غذایی (بعلت تغییر در زنجیره پروتئینها)، فقر مواد مغذی، مقاومت آنتی بیوتیکی (احتمال دارد ژنهای مقاوم در برابر آنتی بیوتیک ها به باکتریهای بیماریزا در بدن منتقل گردد و یک بیماری جدید و مقاوم در برابر آنتی بیوتیکها ایجاد شود.)
۶- استفاده هورمونها در دام و طیور رشد آنها را تسریع کرده و فربه شدن آنها را سرعت می بخشد. اما از ارزش غذایی آنها میکاهد. آنتی بیوتیکها هم که برای جلوگیری از بیمار شدن دام و طیور مورد استفاده قرار میگیرند می تواند در انسان مقاومت آنتی بیوتیکی ایجاد کند.
اهداف کشاورزی ارگانيك عبارتند از :
- اهداف زیست محیطی: توازن زیست بوم ، عدم آلودگی شیمیایی ، آب و خاک تمیز، مدیریت تولید بر مبنای اگرواکوسیستم ،حفظ منابع طبیعی ،حاصلخیزی بالای خاک و مدیریت مخاطرات زیستی در فعالیتهای کشاورزی
- اهداف اجتماعی: احترام به فرهنگ محلی ، تامین نیازهای محلی، توانمند سازی زنان و خانوارکشاورز، پایداری در مشارکت محلی، انطباق دانش بومی و تجربیات، امنیت و سلامت غذای جامعه، شرایط کاری حرفه ای خوب برای کشاورز
- اهداف اقتصادی: دسترسی و ورود بازارمناسب وتجارت منصفانه، افزایش بهروه وری اقتصادی تولید، پایدار اقتصاد خانوار تولید کننده، افزایش تولید و ارزش افزوده تولیدات ،کاهش هزینه های تولید، بازده خوب و مداوم،کاهش نهادههای بیرونی، بهترین استفاده از منابع محلی كه این اهداف را می توان در دو قالب زیر دنبال کرد:
الف – تغییر روش از تاکید بر تولیدات بیشتر محصولات کشاورزی به سمت کاهش هزینهها با توجه به بهبود
کیفیت فرآورده ها و جایگزین کردن نهاده های گران و مضر (کودهای شیمیایی، آفت کشها، علف کشها ) با
روشهای تولید از طریق به کارگیری دانش و آگاهی کشاورزی اکولوژیکی، نیروی کار و تکنیک های غیر شیمیایی
ب – حمایت از اکولوژی گیاهی و گونه های جانوری در تمامی زمینهها برای استقرار یک اکوسیستم کشاورزی به
عنوان روش پیگیری موثر در برابر طغیان و شیوع آفات، بیماریها و علف های هرز.
فواید کشاورزی ارگانیک:
۱- در کشاورزی ارگانیک، آب توسط مواد شیمیایی آلاینده مانند کودهای مصنوعی، آلوده نمیگردد.
۲- در کشاورزی ارگانیک تعادل اکوسیستم و حاصلخیزی خاک حفظ میگردد. فرسایش خاک نیز تا ۵۰ درصد کاهش می یابد.
۳- تنوع زیستی در زمینهای زراعی ارگانیک ۵۷ درصد بیشتر است. (به علت حداقل استفاده از سموم آفت کش و علفکش)
۴- کشاورزان در معرض سموم و آلاینده های کمتری قرار میگیرند.
فواید مصرف مواد غذایی ارگانیک:
۱-ارزش غذایی بالاتری دارند.میزان ویتامینC، کلسیم، منیزیم، آهن و فسفر در مواد غذایی ارگانیک بیشتر است.
۲- مواد غذایی ارگانیک حاوی آنتی اکسیدان بیشتری می باشند.در مواد غذایی ارگانیک آنتی اکسیدان PHENOLIC بیشتر یافت میگردد (۵۰ درصد بیشتر از محصولات غیر ارگانیک). چراکه آفت کشهای مصنوعی تولید این مواد را در گیاهان کاهش داده اما کودهای حیوانی و آلی بکار رفته در کشاورزی ارگانیک تولید آنها را افزایش میدهد.
۳- کمتر سمی هستند.محصولات ارگانیک سالم تر بوده و به بقایای آفت کشهای آلی کمتر آلوده میباشند. همچنین این محصولات فاقد افزودنیهای غذایی بوده و طبعا سالمتر می باشند.
۴-خوشمزه و خوش طعمتر هستند. یکی از دلایل آن این است که محصولات ارگانیک پس از برداشت در مدت زمان کمتری به دست مصرف کننده رسیده و تازهتر میباشند و همچنین در محصولات تهیه شده به روش تجاری، با فرآوریها و دستکاریهایی که بر روی آنها صورت میگیرد تنها به ظاهر، رنگ، بالا بردن ماندگاری، افزایش تولید و مقاوم کردن آنها در برابر صدمات ناشی از حمل و انبار داری توجه می شود و نه کیفیت و ارزش تغذیه ای آن.
۵- تولید کنندگان محصولات ارگانیک از استانداردها و دستورالعمل های بسیار سخت گیرانهای تبعیت میکنند که احتمال آلوده شدن اینگونه محصولات به مواد شیمیایی و سمی به حداقل ممکن میرسد.
نتیجه گیری:
توسعه و ترویج کشاورزی ارگانیک مستلزم اجرای برخی سیاستها و اقدامهاست. گرایش و سمتگیری سیاستهای کشاورزی دولت به سمت اهداف زیست محیطی و اجتماعی فرصت بسیار خوبی برای گسترش کشاورزی ارگانیک فراهم خواهد آورد. برای رفع مشکلات موجود در زمینه تجارت محصولات ارگانیک لازم است استانداردها و ضوابط صدور گواهی تدوین و به اجرا درآید. آموزش مروجین کشاورزی برای اشاعه کشاورزی ارگانیک و نیز ارتقای سطح آگاهیهای عمومی ضروری است و مراکز تحقیقاتی میبایست برای حل مسائل فنی، اقتصادی و اجتماعی این راهکار نوین و اطمینان بخش، تلاش افزونتری به عمل آورند.
چگونه کشاورزان تولید کننده محصولات ارگانیک می توانند محصولات خود را بارور کرده و با آفات، بیماریها و علفهای هرز مبارزه کنند؟
مواد ارگانیک باعث حفظ بافت و ساختار خاک گردیده و ظرفیت نگهداری آب را بالا می برند.
کشاورزان ارگانیک مواد ارگانیک خاک را با استفاده از گیاهان پوششی، کمپوست، اصلاح کنندههای بیولوژیکی خاک و تولید گیاهان مقاوم به آفات و بیماریها بالا می برند. تاکید کشاورزی ارگانیک بر تغذیه خوب گیاهان برای جلوگیری از شیوع آفات و بیماریها است، با استفاده از گیاهان پوششی و تناوب کشت میزان ارتباطات اکولوژیکی در گیاه بالا میرود. کنترل علفهای هرز با استفاده از گیاهان پوششی، آیش، چیدن دستی علفهای هرز، استفاده از ابزارآلات مکانیکی و سوزاندن علفهای هرز انجام میگیرد.
کشاورزان ارگانیک بر استفاده از جمعیتهای حشرات مفید جهت مبارزه بیولوژیکی، ارگانیسم های خاک و پرندگان جهت کنترل حشرات تکیه دارند.
ده علت برای رفتن به سمت کشاورزی ارگانیک
♦ محصولات ارگانیک استانداردهای بیشتری دارند:
گواهی نامههای محصولات ارگانیک، به عنوان بیمه هایی است که در تولید این محصولات از مواد شیمیایی و سمی استفاده نشده است.
♦ طعم غذاهای ارگانیک بهتر است:
گیاهان تولید شده به روش ارگانیک سالم تر بوده و به عنوان غذاهای خوشمزه تر برای تغذیه انسان و حیوانات می تواند بکار رود.
♦ محصولات ارگانیک خطر بیماریها را کم میکند:
خیلی از مراکز حفاظت محیط زیست در یافته اند که مواد شیمیایی موجود در آفت کش ها دارای اثرات سرطان زایی و بیماری زایی دارند. کشاورزی ارگانیک یکی از راههای کاهش مصرف سموم شیمیایی و کم کردن این مواد به منابع آب، زمین و هوا است.
♦ کشاورزی ارگانیک به منابع آبی احترام می گذارد:
برای حذف مواد شیمیایی آلوده کننده و دفع نیتروژن در آب باید به منابع آبی و خاکی احترام گذاشت و آنها را درست مصرف کرد. در کشاورزی ارگانیک این موارد به درستی رعایت می شود.
♦کشاورزی ارگانیک باعث ایجاد خاک سالم میگردد:
خاک یکی از منابع اصلی زنجیره غذایی است و یکی از اصول کشاورزی ارگانیک ایجاد خاک سالم است.
♦ کشاورزی ارگانیک الگو برداری از طبیعت است:
کشاورزی ارگانیک برای اکوسیستم متعادل ارزش قائل است . طبیعت زنده نیز شامل تناوب کشت در محصولات علوفهای و استفاده از گیاهان پوششی و بقیه مناطق طبیعی است.
♦ کشاورزان ارگانیک هدایت کننده تحقیقات تازه هستند:
تولید کنندگان ارگانیک به عنوان پیشرو در تحقیق عدم استفاده از آفت کشها و اثرات مضر بر محیط زیست هستند.
♦ تولیدکنندگان ارگانیک در جهت تنوع زیستی تلاش میکنند:
از دست دادن تعداد زیادی از گونهها ( تنوع زیستی) یکی از نگرانیهای دانشمندان محیط زیست است . به همین دلیل خیلی از کشاورزان ارگانیک در صدد هستند تا گونه های معمولی و بومی را حفظ کنند.
♦ کشاورزی ارگانیک به حفظ سلامت جوامع روستایی کمک میکند:
کشاورزی ارگانیک به دلیل سطوح کم آن برای جوامع روستایی مفید است و به افزایش درآمد آنها منجر میگردد.
♦ تنوع غذاهای ارگانیک
به هر حال بعضی از غذاهای ارگانیک به عنوان جایگزین قابل استفاده است و محصولات کشاورزی غیر غذایی ( صنعتی ) نیز در حال تبدیل شدن به تولید ارگانیک هستند مانند تولید پنبه ارگانیک و در نهایت تولید لباسهای ارگانیک
بررسی وضعیت کشاورزی ارگانیک در ایران
بر اساس گزارشهای منتشرشده، کشاورزی ارگانیک در سطح جهان در سالهای گذشته در اکثر مناطق جهان از جمله کشورهای درحال توسعه به سرعت در حال گسترش بوده و روشهای اجرایی تولید، نظارت و صدور گواهی بهطور دائم بهبود یافته و مردم در بسیاری از جوامع بهویژه در کشورهای توسعه یافته از مزایای غذای سالمتر و با کیفیت بالاتر برخوردار شدهاند، گفتنی است کشاورزان جوامع روستایی بهخصوص در کشورهای درحال توسعه از سود مناسب و ارزش صادراتی این محصولات بهرهمند شدهاند.
طی نتایج بررسیها و جستجوهای صورت گرفته از منابع اینترنتی، اطلاعات دقیقی از تولید محصولات ارگانیک ایران وجود ندارد این درحالیست که کشور ما دارای پتانسیل بسیار بالایی در اینباره است.
