عليرغم تمام تحولات تکنولوژيکي، پيـشرفتهتـرين کـشورهاي صـنعتي، توسـعه بخش کشاورزي را نه تنها مکمل بخش صنعت مي دانند بلکـه اهميـت توليـد غـذا را در پيوند با امنيت ملي خود نيز ارزيابي مينماينـد. در کـشور مـا عـلاوه بـر اينکـه توسـعه صنعتي نسبتي با روندي کـه در دنيـا صـورت مـيگيـرد نـدارد از ارتبـاط آن بـا بخـش کشاورزي نيز غفلت شده است.
با توجه به امکانات وسيع ايران برخورداري از تنوع شرايط آب و هـوايي و امکـان توليد تقريباً تمامي انواع محـصولات منـاطق معتـدل، نيمـه گرمـسيري و گرمـسيري و همچنين کيفيت بالاي محصولات توليدي آن موجب شده است تـا ايـران يکـي از پـنج کشور جهان باشد که در توليد حدود ٢٠ محصول کشاورزي جزء توليدکننـدگان عمـده باشد. اين در حالي است که از تمامي امکانات (اراضي قابل کشت و آب قابل استحـصال) نيز استفاده نمي شود. با توجـه بـه رقـم بـالاي حـدود ٣٠ درصـد ضـايعات محـصولات کشاورزي و همچنين اهميت صنايع تبديلي در کاهش ضـايعات و ايجـاد ارزش افـزوده، درآمدهاي ارزي و اشتغال بررسي وضعيت اين صنايع و ارائه راهکارهـايي جهـت حـضور موفق در بازارهاي بينالمللي از اهميت خاصي برخوردار است.
تعريف صنايع تبديلي:
صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی به صنایعی گفته میشود که به فرآوری و عملآوری محصولات نباتی و حیوانی ازجمله زراعی، باغی، شیلاتی، دام و طیور، جنگل و مرتع میپردازد و در تعریف فرآوری آمده که دربرگیرنده، تغییرات فیزیکی، شیمیایی، ارگانولپتیکی، نگهداری، بستهبندی و توزیع است. بدين وسيله ماندگاري اين محصولات را بيشتر و مصرف و عرضه آن را، مناسبتر نمـود و در مجموع از طريق اين نوع صنايع ارزش اقتصادي محصولات را بالاتر برد.
ميتوان تعريـف ديگـري از صـنايع تبـديلي بـه ايـن شـرح ارائـه داد: صـنايعي کـه فرآوردههاي کشاورزي و دامي را تبديل به مواد و کالاي نيمـه سـاخته و يـا آمـاده مـصرف ميسازد را صنايع تبديلي مينامند. صنايع تبديلي- تکميلي يکي از شاخههـاي مهـم رشـته کشاورزي به شمار ميآيد.
صنايع تبديلي:
بدون تردید ایجاد صنایع تبدیلی یکی از سودمندترین ارتباطات بین دو بخش صنعت و کشاورزی است. این صنایع باعث کاهش میزان بیکاریهای دائمی و فصلی در مناطق روستایی میشود. همچنین زمینه مناسب جهت توسعه بخش کشاورزی را فراهم میکند و به افزایش تولیدات، بهرهوری، ایجاد فرصتهای شغلی، تامین نیازهای اساسی، پیوند با دیگر بخشهای اقتصادی و کاهش نابرابریهای منطقهای منجر خواهد شد. لذا اینگونه صنایع میتواند پیش نیاز استراتژی صنعتی شدن و تامینکننده امنیت غذایی در کشور باشد.
این موضوع در برنامههای مختلف توسعه مورد توجه قرار گرفت و در برنامه پنجم نیز ایجاد ظرفیتهای جدید برای فرآوری ۲۵ میلیون تن محصولات کشاورزی پیشبینی شده است.
صنايع تبديلي به دليل به کارگيري محصولات کشاورزي به عنوان مواد اوليه ميتواند عاملي براي استفاده بهتر از اين محصولات تلقـي گـردد. بـسياري از محـصولات کـشاورزي داراي زمان توليد و مصرف متفاوتي ميباشند. توليد يا برداشت آنهـا معمـولاً در يـک زمـان مشخص و کوتاه ولي مصرف در زمان طولاني تري صورت ميگيرد. صنايع تبديلي مـيتوانـد با حفظ و نگهداري محصولات در آنها به گونـه اي تغييـر و تبـديل ايجـاد نمايـد کـه امکـان مصرفشان در طي سال ميسر باشد.
ايجاد و گسترش صنايع تبديلي داراي برخي اثرهاي اقتصادي از جمله ايجـاد ارزش افزوده، ايجاد اشـتغال، ايجـاد درآمـدهاي ارزي و همچنـين اسـتفاده بيـشتر از محـصولات کشاورزي و بهاين ترتيب جلوگيري از اتلاف و ضايع شدن محصولات ميگردد.
گسترش صنايع تبديلي از دو جنبه، الف- ارزش افزوده ايجاد شده در بخش، صـرف افزايش ارزش افزوده هاي خود بخش ميشود و ب- به دليل رابطه اي که با بخشهاي ديگر دارد موجب ايجاد ارزش افزوده در اين بخشها ميگردد. از آنجـايي کـه صـنايع تبـديلي از محصولات کشاورزي به عنوان ماده اوليه استفاده مينمايد، گسترش و توسعه صنايع مـذکور موجب افزايش توليد و يا افزايش استفاده از توليدات گرديده و به طـور غيرمـستقيم ايجـاد ارزش افزوده خواهد نمود.
طبقه بندي صنايع تبديلي و تکميلي:
الف- محصولات دامي
صنايع تبديلي و تکميلي دامي شامل: 1- فرآورده هاي لبني ٢- کـشتارگاه دام و طيور 3- بسته بندي گوشت و مرغ ٤ –فرآورده هـاي گوشـتي مـيباشـد.
ب- محصولات شيلاتي
١-کنسرو ماهي ٢- عملآوري ماهي و ميگو ٣- پـودر مـاهي
ج- محصولات زراعي
١- آردسـازي 2- برنجکوبي ٣- رب گوجه فرنگي 4- بسته بندي غلات و حبوبات ٥- ماکاروني ٦- کيک و کلوچـه ٧- آرد گنـدم و بـرنج ٨- ترشـيهـا و شـوريهـا ٩- روغـنکـشي از دانـه هـاي خـام ١٠- فرآورده هاي سيب زميني و ….
د- صنايع محصولات باغي
١- بسته بندي خرمـا ٢- بـسته بنـدي و عمل آوري پسته ٣- خـشکبار ٤- عرقيـات و اسـانس ٥- لواشـک ٦- بـسته بنـدي ميـوه 7-کمپوت ٨- فرآورده هاي زيتون ٩- بسته بندي زعفران ١٠- گياهان دارويي ١١- سـاير (توليد سرکه،آبليمو، مربا، بسته بندي چاي، بسته بندي قارچ و …..) ميباشد.
از مشکلات عمده در حوزه کشاورزی وجود مقدار زیادی ضایعات است که این مقدار ضایعات حدود 35 تا 40 درصد از 130 میلیون تن کل تولیدات کشاورزی را شامل میشود. تازهخوری (خامفروشی) یکی از روشهای مصرف محصولات کشاورزی است که حذف کامل آن از سبد مصرف مواد غذایی امکانپذیر نیست. برای کاهش ضایعات و بالا بردن ارزش افزوده و افزایش کیفیت باید به سورتینگ و بستهبندی روی آورد. یکی از این راهکارهای ایجاد ارزش افزوده در بخش کشاورزی و ارتقا سطح اقتصادی تولیدکنندگان، استقرار صنایع فرآوری است.
ضايعات در کليه مراحل مختلف توليد، توزيع و مصرف رخ مي دهـد. ضـايعات در مراحل توليد (کاشت، داشت و برداشت) عمدتاً ناشي از عدم استفاده بهينه و به موقـع از نهادهها مثل کود، بذر، نيروي انساني و …. است. ضايعات مرحله توزيع در حين بازاريـابي و بازاررساني رخ ميدهد. با توجه به عرضه فصلي و تقاضاي دايمي محصولات کشاورزي، کانال توزيع و بازاريابي شرايط خاصـي را مـي طلبـد. ضـايعات مـصرف نيـز بـه فرهنـگ مصرف کننده و نوع مصرف بستگي دارد.
ارتقاء تکنولوژي و افزايش کيفيت بستهبنـدي محـصولات غـذايي مـيتوانـد نقـش مهمي را در ايجاد ارزش افزوده ايفا نمايد. زيرا توجه به مسائلي از قبيل نـور، حـرارت، مـواد افزودني ضد فسادپذيري و آفات و باکتريها، باعث ميشود بازاريـاب محـصول را بـه قيمتـي مناسب به فروش رساند. فروش به موقع موجب کاهش موجودي محصول در انبار، سـردخانه و مزرعه شده و در نتيجه، ضايعات به حداقل ميرسد.
در ایران بخشهایی که باید در آن افزایش ظرفیت صورت گیرد شامل، سیبزمینی (فرآوری و بستهبندی شده)، پیاز (فرآوری و بستهبندیشده)، گوجه فرنگی (فرآوری)، سبزی، صیفی و محصولات گلخانهای (فرآوری و بستهبندیشده)، میوه (فرآوری و بستهبندیشده)، میوههای آجیلی (فرآوری و بستهبندیشده)، پسته، خرما و زعفران (فرآوری و بستهبندیشده)، مرکبات (فرآوری و بستهبندیشده)، محصولات نوین در صنایع لبنی، تخممرغ (فرآوری و بستهبندیشده)، عسل (فرآوری و بستهبندیشده)، شیلات (فرآوری و بستهبندیشده)، کشتار صنعتی دام (فرآوری و بستهبندیشده)، قطعهبندی، بستهبندی و انجماد گوشت قرمز و مرغ و فرآوردههای گوشتی است.
استراتژي ايجاد و توسعه صنايع فراوري محصولات كشاورزي با توجه به ارتباط مستمر با بخش كشاورزي و دارا بودن امكانات و قابليت هاي موجود در مناطق تولیدی نظیر روستاها، به عنوان فعاليت اصلي روستاييان، نقش موثري در توسعه روستايي از طريق بازاريابي بهتر محصولات كشاورزي، ايجاد اشتغال، كاهش ضايعات و افزايش درآمد ايفا مي كند.
فرآوری محصولات غذایی باعث توزیع بهتر درآمد و رفاه و در نتیجه برقراری عدالت اجتماعی میشود بنابراین توسعه صنایع تبدیلی کشاورزی یکی از محورها و زیرشاخههای اولویتهای کشاورزی است.
به منظور رفع مشکلات صنايع تبديلي براي حضور موفق تر در بازارهاي جهـاني و افزايش سهم صادرات محصولات کشاورزی از کل صادرات غيرنفتـي کـشور پيـشنهادهايي بـه شرح زير ارائه مي شود:
1) به صنعت بسته بندي در نقش يکي از بخش هاي کليدي و مهم جهت نفوذ بيـشتر در بازارهاي جهاني و کسب قسمت بيشتري از ارزش افـزوده حاصـل از صـدور محـصولات مذکور به طور جدي توجه شده و سازمان ها و وزارتخانه هاي ذيربط براي بـه کـار گيـري فنآوري مدرن و به روزسازي صنايع بسته بندي موجود اهتمام ورزند.
2) صنايع تبديلي جهت فعاليت مداوم نياز مستمري به مواد اوليه و محصولات توليـدي کشاورزي دارند. به دليل شرايط خاص حاکم بر توليد محصولات کشاورزي ممکن است در يک سال مازاد عرضه و در سال بعد کمبود آن جهت رفع نياز صنايع به وجود آيد. پيشنهاد ميگردد از طريق به کارگيري سياسـتهـاي قيمـت هـاي تـضميني و بيمـه محـصولات کشاورزي در کشاورزان اطمينان خاطر جهت توليد محصول در حد نياز صنايع به وجود آيد. در سالهاي اخير قيمت هاي تضميني تبعيضي موجب کاهش توليد برخي محـصولات شده که ممکن است مورد نياز برخي از صنايع تبـديلي و تکميلـي باشـد. مـثلا قيمـت بالاي خريد تضميني گندم، موجب کاهش توليد جو، آفتابگردان، ذرت و پنبه شده است.
3) مسئله به روزسازي فنآوري و لزوم نوآوري جهت حضور موفق در بازارهـاي جهـاني در بخشهاي مختلف مورد تأکيد است. از طريـق ايجـاد مراکـز تحقيـق و توسعه در خود صنايع و يا بـه کـارگيري نتـايج پـژوهشهـاي مراکـز تحقيقـاتي در ايـن زمينهها، حضور مستمر و موفق تر در بازارهاي جهـاني را می توان تـضمين کرد. بنـابراين ايجـاد و حمايت از سرمايه گذاري در اين زمينهها ضروري است.
4) زمينه ديگر براي گسترش صنايع تبـديلي، بـازار نـسبتاً بـزرگ داخلـي اسـت. البتـه بسياري از محصولات کشاورزي توسط خانوارها به صورت فلـه خريـداري مـي گـردد. بـا تحقيق و پژوهش ميتوان به صورت جزئـي و بيـشتر از نظـر بـسته بنـدي، محـصولات را به صورت فرآوري شده عرضه و سپس دامنـه آن را گـسترش داده و سـهم فـرآورده هـاي تبديلي در الگوي مصرف خانواده ها را بيشتر نمود.
