نمونه برداری برگ، خاك و آب به زبان ساده:
در اولين گام کشاورزان بايد اطلاعات كاملي از كيفيت آب و خاك و نيز وضعيت برگ گياه از نظر ميزان عناصر غذايي موجود، داشته باشند چراکه استفاده علمي و اصولي از منابع، مستلزم افزايش شناخت و آگاهي نسبت به آنهاست. شـناخت كـافي در ايـن خصوص ضمن بالا بردن سطح بهره برداري از خاك و آب مي تواند كمك در رشد اطلاعات و نيز استفاده صحيح از آن عوامل نمايد. کمااینکه نحوه نمونه برداري در نتايج حاصله جهت ارائه توصيه هاي كارشناسي اثرگذار مي باشد.
نمونه برداري از خاك:
شناخت همه جانبه خاك از مهمترين عواملي است كه ما را در رسيدن به عملكرد مطلبوب در واحد سطح ياري مي كند. جهت آگاهي از وضعيت خاك از نظر بافت، حاصلخيزي، ميزان عناصر غذايي مورد نياز (نياز كودي)، روش مناسب آبياري و غيره، بايد با انجام نمونه برداري، خاك را در آزمايشگاه تجزيه نموده و با استفاده از نتايج آن برنامه مديريتي مناسبي را براي آن در نظر گرفت. نتايج تجزيه خاك مي تواند در زمينه شرايط خاك از نظر pH، ظرفيت تبادل كاتيوني (توانايي خاك در حفظ و آزادسازي مجدد كاتيون ها در محلول خاك) و شوري كه ممكن است جهت تعيين علت كمبود عناصر غذايي مفيد باشد، اطلاعاتي در اختيار ما قرار دهد. تجزيه خاك قبل از احداث باغ علاوه بر مشخص كردن وضعيت محل، نيازهاي اصلاحي مورد نياز خاك را نيز مشخص مي سازد.
صرف نظر از وضعيت و شرايطي كه داريم، نمونه گيري خاك بايد معرف ميانگين شرايط ناحيه مورد بررسي بوده تا نتايج تجزيه هاي آزمايشگاهي آن از اعتبارلازم برخوردار باشد. نتايج بدست آمده از يك يا دو گودال نمونه برداري معرف كل ناحيه نمونه برداري نمي باشد و علاوه بر گمراه كردن ما، باعث صرفه هزينه نيز مي شود. بنابراين بايد نمونهبرداري به صورت مركب انجام شود. نمونه مركب يعني اينكه بر حسب مساحت باغ، از چندين نقطه نمونه برداري شده و نمونه هاي مربوط به هر عمق را در نقاط مختلف با هم مخلوط کرده و در پايان يك نمونه كه تركيبي از خاك نقاط مختلف در عمق مشخص مي باشد، براي هر عمق بدست آيد.
نكات مهم در نمونه برداري از خاك:
بايد از هر قسمت باغ كه شرايط خاكي يكساني دارد، حداقل يك نمونه مركب از اعماق مختلف برداريد. حتي براي باغهایي با شرايط خاكي بسيار يكنواخت نيز بايد حداقل يك نمونه مركب براي هر 10 هكتار گرفته شود. بنابراين ابتدا بايد با توجه به عواملي نظير شيب، پستي و بلندي، روش آبياري و وضعيت ظاهري گياه كشت شده، زمين مورد نظر را به قطعات يكنواخت تقسيم بندي نمود.
در موقع نمونه برداري بايد دقت شود كه رطوبت خاك در حد مناسب باشد. بهترين زمان براي نمونه برداري زماني است كه زمين از نظر رطوبتي به حالت گاورو رسيده باشد.
بايد دقت شود محلي كه براي نمونه برداري انتخاب مي گردد قبلاً محل انباشتن كودهاي حيواني و شيميايي و يا مصالح ساختماني نبوده باشد. بنابراين قبل از برداشت نمونه ها از هر نقطه بايد سطح خاك را از خرده هاي سنگ، آشغال، تكههاي چوب و علفهاي هرز پاك نمود.
در هر قطعه تقريباً يكنواخت به طور زيكزاگ حركت كرده و از فواصل نسبتاً مساوي تعداد ده نمونه و هر كدام به وزن تقريبي يك كيلوگرم را در يك كيسه پلاستيكي تميز ريخته و مشخصات قطعه نمونه برداري شده روي آن نوشته شود. براي هر نقطه نمونه برداري معمولاً 4 نمونه مربوط به 4 عمق برداشته مي شود و پس از مخلوط كردن نمونه هاي هر عمق با نمونه هاي همان عمق در نقاط ديگر، يك نمونه مركب بدست مي آيد.
طرز نمونه برداري خاك از مزرعه براي تجزيه آزمايشگاهي:
• پس از تقسيم بندي زمین ميتوان اقدام به برداشت نمونه خاك كرد. بدين ترتيب كه از هر قطعه يكنواخت تعداد 15 تا 20 نمونه، هر كدام به وزن تقريبي يك كيلو گرم برداشته و سپس اين نمونه ها را كاملا با هم مخلوط نموده و يك نمونه يك كيلو گرمي از آن به عنوان نمونه خاك آن قطعه زمين بخصوص، به آزمايشگاه ارسال ميشود.
• اين عمل براي هر كدام از قطعات به طور جداگانه تكرار خواهد شد به طوري كه از هر قطعه يك نمونه خاك جداگانه به آزمايشگاه ارسال شود.
• هر نمونه آزمايشگاهي حداكثر از يك مساحت يكنواخت 15 هكتاري تهيه ميشود. براي مساحت هاي بيشتر به همان نسبت تعداد نمونه هاي زيادتري مورد نیاز خواهد بود.
• قبل از اقدام به نمونه برداري بايد كاملا اطمينان حاصل نمود كه سطح خاك آغشته به كود هاي حيواني و يا شيميايي و يا بقاياي گياهي نباشد. بايد توجه داشت كه كوچك ترين ذره كودي كه در نمونه باشد نتيجه تجزيه را كاملا مغشوش خواهد نمود.
• از زميني كه قبلا كود خورده باشد بايستي بطور جداگانه نمونه برداري نمود. ضمنا از برداشت نمونه از قطعاتي نظير راه آبها و تودههاي قديمي و پوسيده كاه وكناره ديوار و يا پرچين ها و از اين قبيل بايد خودداري شود.
• در مواقعي كه زمين خيلي مرطوب است بايد از نمونه گيري اجتناب نمود (مگر در موارد استثنايي). نمونه برداري از خاكهاي خيلي خشك نيز به واسطه سفت بودن زمين مشكل است. بنابراين در موقع نمونه برداري زمين بايد به اندازه كافي رطوبت داشته باشد. بهترين موقع نمونه برداري وقتي است كه زمين گاو رو باشد.
• قبل از فرستادن نمونه به آزمايشگاه بايد آن را در هواي آزاد پخش نموده تا خشك شود. براي خشك كردن خاك مطلقاً نبايستي از حرارت استفاده شود.
• پس از خشك كردن نمونه خاك، آن را در داخل يك كيسه پلاستيكي ريخته و با نصب دو اتيكت يكي در داخل و ديگري در خارج ظرف كه مشخصات خاك از قبيل شماره نمونه، محل نمونه برداري، عمق نمونه برداري و تاريخ برداشت در روي آنها يادداشت شده باشد به آزمايشگاه ارسال می گردد.
وسايلي كه جهت نمونه برداري از خاك مورد استفاده واقع مي شوند عبارتند از:
بيل و بيلچه
اوگر مته اي
اوگر تو خالي
بطور كلي بيل راحت ترين و سريع ترين وسيله نمونه برداري از خاك ميباشد.
نمونه برداري از برگ:
با توجه به اينكه در بسياري از موارد نمونه برداري از خاك و تعيين ميزان مواد غذايي آن نمي تواند مقدار مواد غذايي جذب شده و قابل استفاده در گياه را نشان دهد، بنابراين به منظور پي بردن به نتيجه حاصلخيزي خاك در رشد و نمو گياهان، بهترين و دقيق ترين راه آنست كه قسمتي از اندام هاي گياهي بخصوص برگ آن مورد تجزيه قرار گيرد تا روشن شود چه مقدار از مواد غذايي خاك توسط گياه جذب شده است.
تجزيه برگ در تشخيص مواد معدني و سميت برخي از عناصر در درختان، نسبت به تجزيه خاك مفيدتر است. غلظت عناصر غذايي برگ با زمان، سن برگ، موقعيت آن در پوشش گياهي و وجود يا عدم وجود محصول تغيير مي كند.
محدوديت اصلي تجزيه برگ آن است كه علت وقوع كمبود عناصر غذايي را براي ما روشن نمي سازد. بنابراين براي حل اين مشكل نتايج تجزيه خاك و برگ بايد همزمان مورد ارزيابي قرار گيرند. انتخاب روش نمونه برداري نيز بسته به هدف مورد نظر تغيير مي كند.
اگر هدف، تشخيص مشكلات مربوط به يك درخت و يا ناحيه خاصي باشد، نمونه برداري از تعداد كمي از درختان مريض و سالم كفايت مي كند. ولي اگر منظور ما تعيين وضعيت تغذيه اي يك باغ بزرگ است، به نمونه هاي بيشتري از درختان در قسمتهاي مختلف باغ نياز مي باشد.
نكات مهم در نمونه برداري برگ:
♦ از برگ هايي كه چند روز قبل از نمونه برداري با عناصر ريز مغذي (روي، مس، آهن، بر و منگنز) محلول پاشي شده اند، نبايد نمونه برداري شود؛
♦ در صورتي كه علائم كمبود و يا مسموميت بر روي برگ درختان مشاهده مي شود بايد از هر دو نوع برگ سالم و مريض بطور مجزا نمونه برداري صورت گيرد؛
♦ نمونه برداري برگ معمولا بايد هر سال انجام شود تا هر دو سال پر محصول و كم محصول را در بر گيرد. چرا كه تفسير نتايج آن بايد با توجه به نتايج هر دو سال انجام شود؛
♦ نمونه ها بايد در پاكت هاي كاغذي قرار داده شده و حداكثر 24 ساعت پس از نمونه برداري به آزمايشگاه ارسال گردد. در صورتي كه اين امر ممكن نيست، حداكثر به مدت دو روز مي توان نمونه ها را در دماي يخچال نگهداري كرد. نمونه ها پس از رسيدن به آزمايشگاه بايد بلافاصله در دماي طبيعي محيط و دور از تابش خورشيد خشك شوند؛
♦ بر روي پاكت نمونه ها مشخصات كامل آنها از قبيل محل نمونه برداري، نام باغ يا باغدار، وضعيت باردهي شاخه و هرگونه اطلاعات لازم جهت شناسايي بهتر نمونه بايد درج گردد.
نمونه برداري از آب آبياري:
در صورتي كه آب آبياري از نظر كيفيت وضعيت مناسبي نداشته باشد، نه تنها شرايط لازم جهت رفع احتياجات گياه فراهم نخواهد شد بلكه به مرور زمان خاك باغ ها نيز تخريب مي گردد. براي جلوگيري از بروز چنين مشكلاتي كشاورزان بايد در ابتدا شناخت كافي از كيفيت آب آبياري خود به دست آورده و سپس در مورد امكان يا عدم امكان استفاده از منبع آب مورد نظر و انجام مديريت هاي لازم جهت مصرف آب مذكور تصميم گيري نمايند. براي به دست آوردن چنين شناختي بايد از آب مورد استفاده نمونه برداري شود.
نكات مهم در نمونه برداري از آب آبياري:
♦ ابتدا يك ظرف پلاستيكي به حجم تقريبي 1 ليتر با آب تميز (مقطر) و سپس با آب چاه مورد نظر چند بار شستشو داده مي شود؛
♦ قبل از برداشتن نمونه آب از چاه بايد اجازه داده شود که پمپ حداقل به مدت 30 دقيقه كار كند. در صورتي كه شوري آب آبياري بيش از ds/m 5/1 باشد، اين زمان2 تا 4 ساعت در نظر گرفته مي شود. در صورتي كه پمپ پس از چند ماه خاموشي شروع به كار كرده باشد، حداقل بعد از30 ساعت كاركرد، نمونه برداري انجام ميگيرد.
♦ اگر باغ در محلي قرار گرفته كه اطراف آن چاه هاي ديگري وجود دارد، نمونه برداري بهتر است در ماه هاي تير و مرداد و زماني كه حداكثر پمپاژ از سفره صورت مي گيرد، انجام شود؛
♦ ظرف آب را بايد كاملاً از آب پر نمود، در اين صورت هوايي در داخل آن باقي نمي ماند. اين عمل احتمال رسوب كربنات كلسيم را كم مي كند؛
♦ آناليز نمونه ها بايد حداكثر 3 ساعت پس از نمونه برداري انجام شود. اگر قرار است نمونه ها مدتي قبل از تجزيه نگهداري شوند، براي حداقل كردن تغييرات شوري بهتر است نمونه ها در يخچال و يا درجه حرارت كمتر از c ْ5 نگهداري شوند. خنك نگه داشتن آب به خاطر جلوگيري از رسوب كربنات ها و به طور كلي تغييرات مقدار كربنات ها مي باشد. اين مسأله در مواقعي كه هدف از تجزيه آب، انتخاب آب براي آبياري تحت فشار باشد ضروري تر به نظر مي رسد. از طرفي نگهداري آب در دماي معمولي محيط كار باعث رسوب كلسيم و بي كربنات شده و مقدار شوري آب را كمتر از مقدار واقعي آن نشان مي دهد؛
♦ در خيلي از باغات از تركيب آب دو يا چند چاه و يا مخلوطي از آب چاه و قنات استفاده مي شود. در چنين مواردي از آب مخلوط شده قبل از ورود به باغ نمونه برداري مي شود؛
♦ در خيلي از موارد باغداران براي تهيه نمونه آب از آب داخلي حوضچه و يا استخر استفاده مي كنند. در چنين شرايطي ممكن است به علت عواملي چون تبخير آب از سطح استخر، رسوب بيكربنات ها و بسياري از عوامل آلوده كننده ديگر، شوري آب با مقدار واقعي آن متفاوت باشد. پس از گرفتن نمونه هاي مورد نظر از منبع آب، درب ظرف نمونه برداري را محكم بسته و روي آن مشخصات مربوطه از قبيل نام باغدار، منطقه، شماره چاه يا مشخصات قنات و تاريخ نمونه برداري نوشته شده و جهت تجزيه به آزمايشگاه ارسال مي گردد.
